Op 1 september 1914 was het precies vier weken na de Duitse inval in België. Volgens het Plan Schlieffen moest Parijs binnen zes weken met een tangbeweging worden ingenomen zodat, net als 44 jaar eerder, Frankrijk zou capituleren. Daarna hoefde Duitsland nog maar op één front te vechten en kon het alles inzetten tegen Rusland. Eind augustus was een cruciale fase in de oorlog die nog geen maand oud was. Op 9 september was het Schlieffen Plan mislukt: de Franse legers en het Engelse expeditieleger hadden de Duitse legers aan de Marne teruggeslagen. De oorlog liep hopeloos vast in een loopgravenoorlog.

De Franse legers moesten zich eind augustus van het opperbevel terugtrekken en het Eerste en Tweede Duitse Leger trokken op naar Parijs. Hier keerden zich de kansen voor het in het nauw gedreven Frankrijk. Het strategisch inzicht en de slagvaardigheid van de Franse opperbevelhebber Joseph Joffre en zijn generaal Joseph Gallieni hield de Duitse opmars tegen. Anders dan zijn Duitse college Helmuth von Moltke zat Joffre vlak achter het front en waren de verbindingslijnen dus kort. Von Moltke liet helemaal vanuit België zijn generaal Alexander von Kluck naar eigen inzicht handelen. Deze besloot met zijn Eerste Leger niet volgens het Schlieffen Plan westwaarts om de Franse hoofdstad heen te trekken, maar af te buigen naar het Tweede Leger van Karl von Bülow omdat de Fransen anders beide Duitse legers uit elkaar dreigden te drijven.

Door deze voortijdige afbuiging naar het oosten zou het Schlieffen Plan definitief mislukken. Volgens veel militaire historici was het plan bij voorbaat al mislukt, omdat Von Moltke de rechtervleugel (met name het Eerste Leger) niet de sterkte had gegeven, die het oorspronkelijk in het aanvalsplan had. Er waren veel reservetroepen gedetacheerd om in België te vechten. Antwerpen moest bijvoorbeeld nog ingenomen worden.

Alfred von Schlieffen zou dit gevaar hebben voorzien en toen hij in 1906 stierf, zouden zijn laatste woorden zijn geweest: “Macht mir den rechten Flügel stark“. Toen het Duitse Eerste Leger naar het oosten afboog, stond de stelling er voor de Fransen plotseling gunstig voor. Joffre besloot tot een offensief aan de Marne. De Duitsers werden terugdrongen achter de Oise. Daar groeven ze zich in. Van het westelijk front kwam er “niets nieuws” meer.

meer nieuws van 1 september 1914
Lord Kitchener (1850-1916) ontmoet in Frankrijk de bevelhebber van het Engelse expeditieleger John French (1852-1925)
Duitsers bombarderen en nemen Soissons in
de naam Sint Petersburg wordt veranderd in Petrograd

schetsboek 2014

In de jaren tachtig was ik een fan van David Lynch. Het begon voor mij met The Elephant Man (1980) dat ik nog altijd zijn beste film vind. Met Blue Velvet (1986) vestigde hij zijn naam in Nederland. In datzelfde jaar zag ik Eraser head (1977), een inktzwart surrealistisch sprookje. Aan het begin van de jaren negentig stond David Lynch op zijn hoogtepunt. Op televisie zond de VPRO iedere zondagavond Twin Peaks (1990-1991) uit, een soap voor intellectueel Nederland.

Toen ik in 1990 in een Rotterdamse bioscoop Wild at heart (1990) zag, voelde ik voor het eerst afkeer van de zwarte humor van de regisseur en zijn publiek. Ik herinner me een scène waarin een hond er na een bomaanslag met een afgerukte hand in zijn bek vandoor gaat. Het cynische gegrinnik om mij heen irriteerde mij. Twaalf jaar later zag ik in Kriterion in Amsterdam Mulholland Drive. Ik merkte toen dat voor mij de magie was uitgewerkt. En nu ik deze film gisteren na nog eens twaalf jaar voor de tweede keer zag, weet ik het zeker.

Zoals John Ford zich met de western verbonden heeft, zo heeft David Lynch zich met het mystery genre verbonden. Beiden definieerden het genre opnieuw met iconische beelden en cinematografische stijlmiddelen. Wat monument valley is in het werk van Ford, is de act in het theatertje met rode gordijnen in het werk van Lynch. Naast de iconische beelden heeft de cinematografie ook een uitgesproken signatuur. Lynch is niet de uitvinder van de handheld shot die heel langzaam een ruimte binnendringt, maar past deze overvloedig veel toe in combinatie met onheilszwangere muziek. Dit effect maakt van suspense en mystery een karikatuur maar werkt, net als een penetratie in een pornofilm, altijd. Als iemand naast je in een schemerige ruimte, ineens stil blijft staan en fluistert: “stil! er is iets…” gaan de nekharen vanzelf overeind.

Voor een goede mystery film gelden voor mij een paar voorwaarden. Geheimzinnigheid hoort uiteraard bij het genre, maar bevredigt alleen als er een (deel van de) puzzel wordt opgelost of er in ieder geval de illusie is dat er puzzelstukjes aan elkaar vallen. Zelden, zoals in Picnic at hanging rock (1975), werkt het wanneer er aan het einde van de film helemaal niets echt duidelijk is geworden. Daarnaast mag die geheimzinnigheid niet louter een stijlmiddel worden. Het moet de vertelling aan de binnenkant spannend maken en kan er beter niet als een sausje overheen gegoten worden.

Precies daarom haak ik af bij Mulholland Drive. De sfeer is aantrekkelijk surrealistisch gemaakt. Lynch toont zich als verteller weer een meester in stijlfiguren: hij speelt net zoals in zijn vorige films weer met het contrast tussen de onschuld en het lugubere en bedient zijn publiek opnieuw met grotesken, zwarte humor en seks. En natuurlijk acteert Naomi Watts fantastisch. Ze brak na deze film terecht door.

Maar ondanks al deze uiterlijkheden die de filmcritici zo bekoren, blijft de film hangen in een opzettelijk veroorzaakte mist. De droomachtige sfeer, waardoor een mystery zo onder de huid kan kruipen en schuurt met de werkelijkheid, heeft zich verzelfstandigd. Mulholland Drive is een black box vol losgeknipte rafelranden.

Mulholland Dr. [ imdb.com ]