Zondagavond volgde bij ZDF het derde en voorlopig laatste deel uit de serie Deutschland Saga. In maart worden de drie laatste delen uitgezonden. Het thema van de derde aflevering ging over de vraag wat de Duitsers verenigt. Daarna trokken 12 eeuwen Duitse geschiedenis in sneltreinvaart aan ons voorbij. Het was de bekende geschiedenisles, op televisie prachtig geïllustreerd met reenactment.

Presentator Christopher Clark begon zijn verhaal heel toepasselijk in de paltskapel in Aken. Karel de Grote of Charlemagne was sinds de Romeinen de eerste heerser die voor Europese eenwording zorgde. Als Karolinger was hij eigenlijk een Frank en nog geen Duitser. Pas in de negende eeuw zou het oostelijk deel van het Karolingische Rijk, dat in 843 onder de nazaten van Karel de Grote verdeeld was, verenigd worden door Otto I. In 962 liet hij zich door de paus in Rome tot keizer. Het Heilige Römische Reich deutscher Nation zou tot 1806 bestaan en de Duitsers in één Rijk onderbrengen. Toch was er nog lang geen sprake van Duitse eenheid.

Vervolgens slaat Christopher Clark vijfhonderd jaar over en komen we hem weer tegen in de Wartburg in Eisenach. Een beetje historicus weet dan hoe laat het is: Maarten Luther. De Reformatie zal Duitsland niet verenigen maar tot op het bot verdelen in een bittere strijd tussen protestanten en katholieken. Tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) wordt op het Duitse grondgebied de godsdienstoorlog in volle hevigheid uitgevochten. Duitsland raakt ontredderd ten voordele van Frankrijk, Zweden, maar ook van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Na de Vrede van Westfalen 1648 krabbelt Duitsland er langzaam weer bovenop, maar nog steeds is de Duitse eenheid nog ver te zoeken.

Een nieuwe grootmacht dient zich aan op Duits territorium. Pruisen wordt in 1701 een koninkrijk en er ontstaat in de achttiende eeuw een rivaliteit tussen Habsburg en Pruisen. Na de Zevenjarige Oorlog, die op een haar na catastrofaal afliep voor Pruisen, plaatst het jonge koninkrijk zich tenslotte toch in de rij der Europese grootmachten: Engeland, Frankrijk, Rusland en Habsburg. Dan belanden we in de negentiende eeuw, de eeuw die geboren is uit de Franse Revolutie. Deze zou later voor de Duitse eenheid van doorslaggevend belang blijken. Door Napoleon raakte de Duitse bevolking vertrouwd met de revolutionaire idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap. De burgers roken even aan de vrijheid.

Nadat Napoleon in de herfst van 1813 bij Leipzig verslagen was en zich uit Duitsland moest terugtrekken en na het Congres van Wenen in 1815, werd onder leiding van Oostenrijk de klok teruggedraaid. Het Heilige Roomse Rijk dat in 1806 was opgehouden te bestaan, vond zijn opvolger in de Duitse Bond. Deze was door Metternich in het leven geroepen en verenigde Habsburg met een lappendeken van Duitse koninkrijkjes, bisdommen en hertogdommen. De Restauratie of Vormärz (1815-1848) was een tijd van repressie.

De geest van de Franse Revolutie was in de fles teruggedreven, maar overal in Duitsland waren liberale bewegingen ontstaan ter bevordering van burgerrechten en de nationale eenheid. In deze periode ontstond ook de nationale driekleur Schwarz-Rot-Gold, maar werd verboden. Slechts enkele delen van Duitsland waren liberaal ingesteld, zoals Baden en Württemberg. Maar onder monarchistische dictaturen zoals Oostenrijk en Pruisen werden liberale bewegingen met harde hand onderdrukt. De julirevolutie in 1830 kon vanuit Frankrijk niet overslaan. Ook de maartrevolutie van 1848, die aanvankelijk tot een constitutie en parlement in Frankfurt leidde, werd tenslotte een mislukking.

Na 1848 werd het dualisme tussen Oostenrijk en Pruisen binnen de Duitse Bond op de spits gedreven. Tenslotte werd Oostenrijk door Pruisen in 1866 verslagen en kwam er een einde aan de Duitse Bond en werd de Noord-Duitse Bond opgericht, zonder Oostenrijk. De definitieve eenwording van de Duitse vorstendommen onder aanvoering van Pruisen zou nu niet lang meer op zich laten wachten. In 1870 zag Bismarck zijn kans en wist hij Frankrijk uit te lokken tot een oorlog. Keizer Napoleon III van Frankrijk werd gevangen genomen en Frankrijk werd in Versailles vernederd met de proclamatie van het Duitse Keizerrijk in januari 1871. Maar de Duitse eenwording was schijn, want er was nog steeds geen democratie. Het Duitse Keizerrijk (1871-1818) was nog altijd een monarchistische dictatuur onder de Duitse keizer, die in feite de monarchen van Pruisen waren.

Inmiddels hebben we met deze aflevering van Deutschland Saga al duizend jaar Duitse geschiedenis achter de kiezen. Met Duitsland in de twintigste eeuw zijn we tenslotte dichter bij huis gekomen. Het verhaal van de Eerste en de Tweede Wereldoorlog kennen we in grote lijnen. Onze oosterburen spreken tegenwoordig over de Urkatasrophe des 20.Jahrhunderts en zijn zich er maar al te bewust van dat nazi-Duitsland de donkerste episode in de moderne tijd is geweest. Van 1945 tot 1990, ongeveer een halve eeuw lang, zijn de Duitsers bezig geweest met het verwerken van hun nazi-verleden.

In 1990 brak met de Duitse eenwording een nieuwe tijd aan. Volgend jaar is het vijfentwintig jaar geleden dat heel Duitsland een moderne democratie werd. Voor de eerste maal in de geschiedenis, wanneer we de Weimar Republiek (1919-1933) als een kortstondig en mislukt experiment met democratie op Duits grondgebied zien. Natuurlijk betekende de oprichting van de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in 1949 al democratie voor de West-Duitsers, maar de Oost-Duitsers zaten altijd nog gevangen achter het ijzeren gordijn. Sinds 1990 is er één verenigd en democratisch Duitsland.

ZDF series als Die Deutschen en Deutschland Saga zijn bedoeld om de Duitsers, die toch altijd al dieper naar hun identiteit gegraven hebben dan andere Europese volkeren, bij te scholen in Duits zelfbewustzijn. Het is een prima keuze om zich hierbij te laten onderwijzen door een Aussie, die overigens perfect Duits spreekt, maar met een prettige angelsaksische relativering.

afleveringen in de Deutschland Saga (2014/2015)
 
zondag 30 november 2014, 19.30 (1/6): Woher wir kommen
dinsdag 2 december 2014, 20.15 (2/6): Wovon wir schwärmen
zondag 7 december 2014, 19.30 (3/6): Was uns eint
zondag 8 maart 2015, 19.30 (4/6): Wonach wir suchen
zondag 15 maart 2015, 19.30 (5/6): Was uns antreibt
zondag, 22 maart 2015, 19.30 (6/6): Wer wir sind

Deutschland Saga [ zdf.de ]

In 2008 en 2010 volgde ik op ZDF de serie Die Deutschen waarin twintig historische figuren geportretteerd werden, van Karel de Grote tot Rosa Luxemburg en van Hildegard van Bingen tot Gustav Stresemann. Ik was zo onder de indruk van deze serie dat ik de twee begeleidende boeken kocht. Ik stelde toen vast dat onze oosterburen de zwarte bladzijden uit hun nationale geschiedenis eindelijk verwerkt hadden en de blik weer voorbij het nationaalsocialistische verleden konden richten.

De documentaires in de serie Die Deutschen keken vaak diep in het Duitse verleden en waren tot stand gekomen onder Guido Knopp. Nadat deze als hoofdredacteur geschiedenis van de ZDF afscheid had genomen, volgde er helaas geen nieuwe reeks meer. Wel verscheen vorig jaar de serie Frauen die Geschichte machten een serie van zes portretten van historische vrouwen met daaronder twee Duitsen: Sophie Scholl en Louïse van Pruisen. Het leek ter compensatie van de vele mannelijke hoofdfiguren in Die Deutschen en het ging niet over Duitse geschiedenis en identiteit.

Anders is dat met de serie Deutschland Saga die zondagavond van start gegaan is. In navolging van Die Deutschen is dit weer een nationaal project, een scholing in nationaal zelfbewustzijn. Goede greep: het programma wordt gepresenteerd door de Australische hoogleraar Duitse geschiedenis Christopher Clark die overigens perfect Duits spreekt, maar wel met de ironie waarop presentatoren van BBC documentaires het patent lijken te hebben. De aanpak van Deutschland Saga is heel anders als met Die Deutschen. We maken wel kennis met historische Duitsers, maar deze staan niet centraal.

De makers van deze serie hadden voor ogen de Duitse ziel bloot te leggen aan de hand van grote vragen: waar komen we vandaan? waar houden we van? waar zijn we naar op zoek? wat drijft ons? wie zijn we? Het zijn vragen die elkaar overlappen en soms inwisselbaar zijn. Eigenlijk zijn het allemaal variaties op de vraag: Wat verenigt ons? Mijn eerste indruk is dat de presentatie en verzorging weliswaar gründlich is, maar door zijn losse structuur is het ook een beetje rommelig geworden. In Wovon wir schwärmen neemt Christopher Clark ons in een achtbaan mee door de Duitse geschiedenis. Van de Germanen naar de Duitse ridders naar Karel de Grote, naar de nazi’s en het Duitse voetbal anno nu. Mir wird da ganz schwindelig!

afleveringen in de Deutschland Saga (2014/2015)
 
zondag 30 november 2014, 19.30 (1/6): Woher wir kommen
dinsdag 2 december 2014, 20.15 (2/6): Wovon wir schwärmen
zondag 7 december 2014, 19.30 (3/6): Was uns eint
zondag 8 maart 2015, 19.30 (4/6): Wonach wir suchen
zondag 15 maart 2015, 19.30 (5/6): Was uns antreibt
zondag, 22 maart 2015, 19.30 (6/6): Wer wir sind

Deutschland Saga [ zdf.de ]

Sinds het pontificaat van paus Franciscus is het aantal bedevaartgangers in Assisi met zeker tien procent toegenomen. Vorige zomer bezochten ook wij het bedevaartsoord. Het was op een snikhete woensdag in juni. Overal zagen we afbeeldingen van de heilige Franciscus en van de heilige vader. De basiliek met de beroemde fresco’s van Giotto maakte grote indruk op ons. Er heerste een ademloze stilte terwijl er honderden pelgrims in de kerk waren. Een paar maanden later zag ik op televisie live de mis die paus Franciscus op het plein opdroeg ter gelegenheid van de naamdag van de heilige op 4 oktober. Het was nu fris geworden op het plein.

Afgelopen vrijdag kwam Michaela thuis met het boekje Bodar door het land van Franciscus in combinatie met de DVD van het drieluik dat de RKK in maart dit jaar uitzond. Bodar draagt zijn boekje o.a. op aan Hélène Nolthenius (1920-2000), die enkele boeken schreef over Franciscus en zijn tijd. Hij maakte dankbaar gebruik van haar boek een man uit het dal van Spoleto (1988). Ook in Duecento schrijft Nolthenius in het deel “de heiligen” over het leven van de heilige Franciscus die al twee jaar na zijn dood in 1228 heilig verklaard werd. Bodar is duidelijk een liefhebber van haar lyrische en contemplatieve stijl en gebruikt soms woorden die verouderd lijken. Maar bij Bodar weten we: “Eeuwigh gaat voor oogenblick”.

Bodar door het land van Franciscus [ npo.nl ] | Assisi [ 1 ] | Assisi [ 2 ]