Gerd wees mij op een schilderij van de Franse ruïneschilder Hubert Robert (1733-1808). Het is een voorstelling van de brug van Salario die hij rond 1775 geschilderd moet hebben. Als voorbeeld gebruikte hij een bijna twintig jaar oudere ets van Giovanni Battista Piranesi (1720-1778). Beide kunstenaars werden in Rome beïnvloed door Giovanni Paolo Panini (1691-1765), een beroemdheid op het gebied van Romeinse stadsgezichten.

Wat mij in de etsen van Piranesi treft, is de vanzelfsprekendheid waarmee de overblijfselen van Romeinse architectuur met het dagelijks leven samengaan. Ruïnes waren halverwege de achttiende eeuw nog geen eilandjes van monumentenzorg, maar obstakels in het landschap. Vaak deden ze dienst als veestal of soms letterlijk als steunpilaar en werd er een boerderij of herberg tegenaan geflanst.

Ook de brug van Salario is op de ets van Piranesi geen dode hoop stenen, maar vol leven. Robert maakte er een eigen interpretatie van. Wie tegenwoordig deze brug zoekt, drie kilometer ten noorden van Porta Collina bij Rome wordt teleurgesteld. De brug werd in 1867 afgebroken. De huidige stenen boogbrug dateert uit 1874 en mist verbeeldingskracht.

In de negentiende eeuw veranderde de houding tegenover het verleden. Er kwam monumentenzorg op gang. In de romantiek werden ruïnes gekoesterd als broeinesten van historische verbeelding. Thomas Cole (1801-1848), een Amerikaanse schilder uit het begin van de negentiende eeuw die ook in de omgeving van Rome werkte, schilderde twee jaar voor zijn dood een idyllisch landschap met daarin de ruïne van de boog van Nero. De ruïne is net als het zonovergoten pastorale landschap aaibaar geschilderd, als een dierbare herinnering die onze zorg en koestering verdient.

Volgens een interpretatie van het Newark Museum wilde Thomas Cole zijn landgenoten met deze pastorale juist een les leren:

Ponte Salario [ en.wikipedia.org ]

De naam van Bernard Nieuwentijt zal buiten het Bernard Nieuwentijt College in Monnickendam nauwelijks bekend zijn in ons land. Toch schreef deze arts, filosoof, wiskundige en burgemeester van Purmerend in de eerste helft van de achttiende eeuw de bestseller Het regt gebruik der wereldbeschouwingen (ter overtuiginge van ongodisten en ongelovigen) die in het Engels, Frans en Duits vertaald werd. Het maakte hem ook buiten de landgrenzen bekend.

Het Spinoza blog besteedde drie jaar geleden aandacht aan Bernard Nieuwentijt. Aanvankelijk was hij een volgeling van Descartes en Spinoza, maar later ging hij ze bestrijden. Vooral het pantheïsme van Spinoza moest het ontgelden. Nieuwentijt noemde hem een “ongodist”. Net als zijn tijdgenoot Leibniz verdedigde Nieuwentijt het bestaan van God. In die zin was hij nog niet “radicaal verlicht” zoals de Franse filosofen die meestal atheïst waren.

Zijn wetenschappelijke thuishaven had hij gevonden bij de Engelse empiristen Newton en Boyle. Met natuurkundige proeven konden ze bewijzen dat de natuur aan wetten gehoorzaamt. Nieuwentijt meende langs dezelfde empirische weg het Woord en de Wet die God door de Bijbel aan de mens had gegeven, te kunnen bewijzen. Zijn theologie wordt fysicotheologie genoemd.

Het 39e hoofdstuk van Het regt gebruik der wereldbeschouwingen is getiteld Beschouwinge, Van de Mogelykheit der opstandinge. Hier toont Nieuwentijt zich onorthodox, omdat hij wonderen probeert te bewijzen. Zijn fysicotheologie bewandelt in wezen dezelfde weg als de wetenschap maar is bevooroordeeld. De uitkomst ligt namelijk al vast. Ware theologie is een heel andere weg. De kerkvaders zijn er duidelijk over: “een god die je met het verstand begrijpen kunt, is God niet.”

Bernard Nieuwentijt, criticus van Spinoza, schreef Europese bestseller [ spinoza.blogse.nl ]