Nadat Napoleon tijdens de Vrede van Preßburg Beieren tot koninkrijk had verheven, werd Maximiliaan I op 1 januari 1806 de eerste koning. In het Koninkrijk Beieren zouden de kunsten tot grote bloei komen en de hoofdstad München zou als kunstcentrum Dresden of Berlijn gaan overtreffen. Maximiliaan‘s zoon, kroonprins Ludwig (de grootvader van sprookjeskoning Ludwig II) werd de beschermheer van talloze kunstenaars en verkeerde als primus inter pares onder hen. De Duitse schilder Franz Ludwig Catel beeldde kroonprins Ludwig af tijdens een bezoek aan de Duitstalige kunstenaarsgemeenschap in Rome. Hij drinkt samen met de kunstenaars een glas wijn in een Spaans wijnhuis op de Aventijn. Tussen hen de Nazareners Julius Schnorr von Carolsfeld en Philipp Veit. De Deutschrömer voelden zich in Rome helemaal thuis, maar bleven voor de romeinen ‘artisti tedeschi’.

Het spontane tafereel ziet er uit als snapshot maar schijn bedriegt. Kroonprins Ludwig had het geconstrueerde plaatje nodig voor zijn ‘facebook‘ en wilde de wereld laten zien wat voor een leuk leven hij wel niet had en hoe ontspannen en ongedwongen hij als opdrachtgever met zijn kunstenaars omging. Voor de kunstenaars, die ook wel beter wisten, was de keuze tussen een vals plaatje en armoede leiden in de Eeuwige Stad, niet zo moeilijk.

In Heidelberg kocht ik twee weken geleden de Duitse vertaling van The Vertigo Years Philipp Blom‘s veelgeprezen portret van de eerste vijftien jaar van de vorige eeuw. In vijftien hoofdstukken neemt hij ons mee naar de tijd van onze groot- en overgrootouders. In veel opzichten was het een opwindende tijd. De technische vooruitgang was in een stroomversnelling geraakt en de acceleratie bracht velen in een roes. De beroemde foto van Jacques-Henri Lartigue, genomen tijdens de Grand-Prix van 1912, staat op de omslag. Een groep Italiaanse schilders die zich futuristen noemden, verheerlijkten de snelheid van de moderne techniek. Zo verklaarde de Italiaanse schrijver Marinetti in het eerste futuristisch manifest van 1909 dat hij een ronkende racewagen mooier vond dan de Nike van Samothrake. Nadat de techniek in de Eerste Wereldoorlog zijn verschrikkelijke gezicht had laten zien, lieten de futuristen niet veel meer van zich horen.

Een ding wordt mij tijdens het lezen van Der taumelnde Kontinent wel duidelijk: de enorme staatkundige en culturele veranderingen in Europa na de Eerste Wereldoorlog waren in de jaren voor 1914 al grondig voorbereid. De oorlog bleek wel een katalysator van de processen die vóór 1914 al in gang waren gezet en in 1919 kon de wereld opnieuw worden getekend.

Lees eerste 26 bladzijden [ book2look.com ]

Drie weken geleden bepaalden de Alpen ons uitzicht. We probeerden ons te verplaatsen in de traditionele bergbewoners met in gedachten de film Schlafes Bruder naar de roman van de Oostenrijkse schrijver Robert Schneider. Het verhaal speelt zich af aan het begin van de negentiende eeuw in een geïsoleerd bergdorpje in Montafon.

Als je zoals ik uit Nederland komt, of zoals Michaela uit Niedersachsen en je de vlakke ruimte sinds je geboorte aan alle kanten om je heen hebt gevoeld, is het een beklemmende gedachte een leven lang in een bergdal te wonen. Natuurlijk bepaalt de natuurlijke biotoop, waarvan het landschap het gezicht is, over vele generaties het karakter van een volk. Maar het is dwaas om een open landschap te koppelen aan ruimdenkendheid. Net zo dwaas is het om bekrompenheid te koppelen aan een gesloten landschap. Toch is dat laatste na het lezen of zien van Schlafes Bruder verleidelijk. De bergbewoners die hun hele leven in een bergdal zitten opgesloten, blinken niet bepaald uit door een ruime blik op de wereld. Terwijl in de rest van Europa de Verlichting al in volle gang is, leven zij rond 1800 nog met natuurgeesten die bezweerd moeten worden en bestaat hun godsdienst uit een mix van bekrompen katholicisme en oeroud bijgeloof.

Tegelijkertijd geeft het hooggebergte hen iets unieks, namelijk de ervaring van de grootsheid van de natuur en de nietigheid van de mens. De Duitse theoloog Rudolf Otto heeft deze ervaring in zijn beroemde boek Das Heilige het Mysterium tremendum ac fascinans genoemd. En de Duitse romantische landschapsschilder Caspar David Friedrich geldt als een van de voornaamste schilders die de overweldiging door de natuur heeft gevisualiseerd.

In deze serie liet ik al verschillende Duitse en Oostenrijkse romantische landschapsschilders zien uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Maar de achttiende eeuwse Zwitserse schilder Caspar Wolf (1735–1783) is nog niet aan bod geweest. Wolf was onder de indruk geraakt van het gedicht Die Alpen van Albrecht von Haller (1708–1777) en schilderde vanaf 1773 tot aan zijn dood in 1783 gletsjers, watervallen, rotsen en ravijnen dat het een lust was.

meer Friedrich & Co