In Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik citeert Friedrich Nietzsche een lang fragment uit Die Welt als Wille und Vorstellung, het hoofdwerk van zijn leermeester Arthur Schopenhauer. Hij reflecteert hierin over het wezen van de muziek. Volgens Schopenhauer onderscheidt de muziek zich van de andere kunsten doordat zij geen afbeelding of verschijning is, maar de meest directe uitdrukking van de wereldwil.

Voor Nietzsche lag de oorsprong van de Griekse tragedie in de geest van de muziek en in het muziekdrama van Richard Wagner zag hij de wedergeboorte van de tragedie in zijn eigen tijd. Maar toen in Bayreuth in 1876 de Ring des Nibelungen voor het eerst werd opgevoerd, raakte hij hevig teleurgesteld in Wagner. In zijn boek uit 1872 is daar nog niets van te merken. De 27-jarige professor filologie uit Basel heeft al zijn hoop gesteld op Wagner.

Wagner‘s ideaal van het Gesammtkunstwerk waarin de kunstvormen met elkaar verstrengeld zijn, zou in de twintigste eeuw in de film tot uitdrukking komen. Beeld en geluid versterken elkaar in de film wederzijds. Zoals Schopenhauer in 1819 al schreef, zijn beelden en begrippen de afgepelde buitenste schil van de dingen terwijl de muziek het hart van de dingen vormt. Vanuit dit bewustzijn werken de meeste filmcomponisten: door de muziek, hoe minimaal deze soms is, leggen ze het emotionele centrum bloot. Niet voor niets zeggen we dat de muziek de kortste weg naar de ziel is.

Denn die Musik ist, wie gesagt, darin von allen anderen Künsten verschieden, dass sie nicht Abbild der Erscheinung, oder richtiger, der adäquaten Objectität des Willens, sondern unmittelbar Abbild des Willens selbst ist und also zu allem Physischen der Welt das Metaphysische, zu aller Erscheinung das Ding an sich darstellt. (…) Indem die Begriffe nur die allererst aus der Anschauung abstrahirten Formen, gleichsam die abgezogene äussere Schale der Dinge enthalten, also ganz eigentlich Abstracta sind; die Musik hingegen den innersten aller Gestaltung vorhergängigen Kern, oder das Herz der Dinge giebt.
 
Bron: Die Welt als Wille und Vorstellung III. Band §51 [ zeno.org ]

Vanavond geeft de historicus Philipp Blom samen met Geert Mak in Groningen de 30e Van der Leeuw lezing met als thema Verhalen waar we in geloven: markt, religie, wetenschap. Vorig jaar kocht ik van Phillip Blom een Duitse vertaling van The Vertigo Years (Der taumlende Kontinent) over de eerste 15 jaar van de twintigste eeuw. En in De Volkskrant van 22 september las ik een interview met hem. Zo enthousiast als ik ben over The Vertigo Years, zo teleurstellend vind ik het interview met Blom door Peter Giesen in de Volkskrant onder de titel Wij zijn aapjes die zin zoeken. Als subkop staat er “afrekenen met de christelijke erfenis.” en vooral in die afrekening toont Blom zich niet alleen genadeloos maar ook volstrekt willekeurig en onwetenschappelijk. In het gesprek met Peter Giesen benadrukt hij enkele keren hoe de westerse cultuur door het christendom bedorven is.

Ook in het post-christelijke Europa ondervinden we volgens Philipp Blom nog de rampzalige gevolgen van het christendom. Zonder kruistochten, inquisitie, pogroms en brandstapels te noemen, kijkt Blom naar de hedendaagse westerse cultuur en wijst de rotte plekken aan die allemaal de schuld zijn van het christendom: de gematigde Verlichting, het consumentisme en zelfs de klimaatcrisis: “De mens is meester over de aarde, dat is een Bijbelse gedachte die nog altijd veel schade aanricht. Ik kan mij heel goed voorstellen dat wij over honderd jaar worden gezien als de generatie die meer verstoord heeft dan welke andere generatie dan ook.”

Iemand die zijn fixatie zo schaamteloos tentoonspreidt, kom ik niet vaak tegen.

philipp-blom.eu