Wim Brands is een van de beste interviewers van Nederland. Uit de onderstaande transcriptie van zijn gesprek met Hans Maarten van den Brink over zijn nieuwste roman Dijk, blijkt zijn onmiddellijke betrokkenheid. Brands merkt op dat Van den Brink zich zo overtuigend in zijn personages heeft ingeleefd, twee ambtenaren van het Nederlandse ijkwezen en vraagt naar zijn geheim.

Je kunt merken dat Wim Brands een dichter is en geen filosoof, dat hij meer aangetrokken en geleid wordt door mysteries en paradoxen dan door intellectuele analyses. Vanuit deze houding ondervraagt hij de gemeenplaatsen in de wereld van schrijvers en intellectuelen. In het gesprek met Hans Maarten van den Brink komt Brands op het puntje van zijn stoel te zitten als zijn gast begint over zijn “zekere gebrek aan identiteit”.

Onder schrijvers en intellectuelen bestaat er een soort stilzwijgende afspraak dat identiteit per definitie een constructie is en dat geen vaste (lees: ware) identiteit bestaat. Overigens geldt dit niet alleen voor het begrip “identiteit”. Ook waarheid, God en ziel lijken door intellectuele beschouwing uitgerookt uit de menselijke geest. Het zouden constructies zijn. Gevaarlijke constructies zelfs, zeker als ze gepolitiseerd worden.

Van den Brink zegt: “Ook in de politiek wordt het nationale karakter, die identiteit, erg belangrijk. Dat vind ik eng. Je moet erkennen dat identiteit fictie is.”

Daar heeft hij natuurlijk voor een deel gelijk in. Maar als je van identiteit een soort no go area maakt, die je alleen mag betreden met de overtuiging dat identiteit per definitie fictie is, dan sta je niet meer open voor het geheim van de identiteit. Gelukkig weet Wim Brands uit te nodigen tot dichterlijke onbevangenheid en bevraagt hij intellectuele dogma’s zoals “identiteit is een constructie”.

Boeken [ vpro.nl ]

Als we de Nederlandse filosoof Maarten Doorman mogen geloven dan valt er niet te ontsnappen aan de romantische orde. In de 21e eeuw worden wij nog altijd bepaald door de romantiek, een fenomeen dat tussen 1790 en 1820 in heel Europa en met name in Duitsland als een soort epidemie om zich heen greep. Het zou onze cultuur voorgoed veranderen. En niet meer loslaten.

Maarten Doorman bedoelt met de romantische orde ongeveer hetzelfde als Rüdiger Safranski met het romantische. Laatstgenoemde houdt zijn betoog in Romantiek. Een Duitse affaire in twee delen: de romantiek en het romantische. In het eerste deel behandelt hij de historische romantiek die hij situeert tussen 1770 en 1830 , in Duitsland ook wel Goethezeit genoemd. En in het tweede deel gaat het over de verwerking en terugkeer van de Romantiek bij Wagner en Nietzsche tot aan de Frankfurter Schule in de jaren zestig van de twintigste eeuw.

Sinds de proto-romantiek, beter bekend als de Sturm und Drang, de grensoverschrijding naar voren heeft geschoven als dé menselijke drijfveer par exellence, wie van ons kan er nog ontkomen aan deze innerlijke aandrang? De beste definitie van romantiek, vinden we volgens expert Rüdiger Safranski in een citaat van Novalis: “Doordat ik het banale een verheven betekenis, het gewone een geheimzinnig aanzien, het bekende de waardigheid van het onbekende, het eindige de schijn van oneindigheid geef, romantiseer ik het.” Voilá, een heel kwartet grensoverschrijdingen.

Als we net als Novalis de grensoverschrijding als het ware kenmerk van het romantiseren beschouwen, dan moeten we Maarten Doorman haast wel gelijk geven: aan de romantische orde valt niet te ontsnappen. Zelfs de meest anti-romantische stromingen binnen de kunst van de twintigste eeuw, zoals Dada en Pop art gehoorzamen in hun verzet tegen romantiek juist aan de romantische orde. Want ook hier vinden we grensoverschrijding.

Toch zien we Marcel Duchamp en Andy Warhol niet als romantische kunstenaars, maar eerder als rebellen. We moeten natuurlijk niet vergeten dat de romantici in hun tijd ook vaak als rebellen werden gezien. Als we naar de romantische orde kijken, dan zouden we het historische weg moeten denken en puur kijken naar de a-historische levenshouding die telkens grenzen opzoekt en opnieuw definieert.

De vraag blijft: kunnen we ontsnappen aan de romantische orde? Ik denk het wel. Er zijn volgens mij minstens drie dingen voor nodig: 1. Het aanvaarden van onze beperkingen. 2. Het teruggeven van de grensoverschrijding aan de religie en 3. De kunstenaar weer zijn oorspronkelijke plaats geven, namelijk die van ambachtsman.

Vlak voor kerst had het Zwitserse weekblad Die Weltwoche een gesprek met de Duitse filosoof en biograaf Rüdiger Safranski. In dat gesprek ging het vooral over de rol van Duitsland in de vluchtelingencrisis. Bij Safranski ben je met vragen over de Duitse identiteit op het juiste adres. Safranski schreef bejubelde biografieën over Goethe, Schiller, Schopenhauer, Nietzsche en Heidegger en kent de Duitse ziel als weinig anderen. De Zwitserse journalist van Die Weltwoche valt met de deur in huis: “Herr Safranski, wat is er met Duitsland aan de hand?” Safranski: “Om het kort te zeggen: de Duitse politiek wordt beheerst door moralistische infanti­lisering.”

Safranski (1945) had zich als volbloed 68′er ooit aangesloten bij een maoïstische commune. Dat was tussen 1970 en 1974. Nu beschouwt het als een jeugdzonde, in de geest van die jaren. Daarna heeft hij zijn politieke engagement opgegeven. Als filosoof met een zeer brede historische blik lijkt hij veel beter in staat de politieke situatie in Duitsland te beoordelen, dan een intellectueel met politieke vooringenomenheid.

Volgens Safranski had West-Duitsland na 1945 zijn soevereiniteit verloren. Het land was een soort schild van de Amerikanen tegenover de Sovjet-Unie en zijn satellietstaten. De Duitsers droegen daardoor weinig politieke verantwoordelijkheid. Papa USA nam alle grote beslissingen en Duitsland als soevereine staat infantiliseerde.

Maar met de val van de muur en de Duitse hereniging veranderde de situatie. Duitsland werd voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog een volwaardige soevereine staat binnen Europa. En in de eenentwintigste eeuw is het duidelijk geworden dat Duitsland als grootste economie van Europa de machtigste staat binnen de EU geworden is en daarmee een leiderschapspositie heeft gekregen. Hier gaat het volgens Safranski mis.

Merkel heeft moreel leiderschap willen tonen door de grenzen voor vluchtelingenstromen open te zetten. Dat is goedbedoeld maar politiek tamelijk ondoordacht. Deze naïviteit is volgens Safranski het rechtstreekse gevolg van de situatie waarin West-Duitsland zich tussen 1945 en 1990 bevond: onder de hoede van de Amerikanen. Doordat de Duitsers geen echte grote politieke verantwoordelijkheid meer hoefden te dragen, kon West-Duitsland wegdromen in haar idealisme van een verenigd Europa, zonder zich echt bewust te zijn van de nationale identiteit en grenzen.

Na de Duitse hereniging begon Duitsland zichzelf weer bewust te worden als natie. Maar omdat nationalisme in Duitsland nog altijd erg besmet is, worstelen de Duitsers met hun nieuwe identiteit als sterkste natie binnen Europa. Enerzijds is er onder de Duitsers een sterk economisch zelfbewustzijn dat gepaard gaat met (heimelijke) nationale trots. Anderzijds wordt de schaamte over het Duitse verleden gecompenseerd door een sterke zendingsdrang in het uitdragen van de humaniteit.

Merkel’s Willkommenskultur komt voort uit de door WO II gespleten Duitse identiteit. Een trots “wir schaffen es!” gekoppeld aan een deemoedige blik. Safranski noemt deze houding “politieke kitsch”. Ze is moralistisch (Merkel heeft het aura van Moeder Barmhartigheid gekregen), maar ze is niet realistisch en onverantwoord.

Collega Peter Sloterdijk heeft zich in een gesprek met Rainer Burchardt overigens ook duidelijk over de vluchtelingencrisis uitgelaten:

interview Rüdiger Safranski | interview Peter Sloterdijk