Aardse Machten beschrijft een deel van het geestelijke landschap van Europa in “de lange negentiende eeuw” (1789-1914). Historici die mammoetprojecten op zich nemen, begeven zich in de kolkende stroom van het worden en moeten daarin hun eigen koers bepalen. Michael Burleigh navigeert op twee stromen in de uitwaaierende ideeëngeschiedenis sinds de Franse Revolutie. De symbiose tussen politiek en seculiere religie heeft zijn eigen dynamiek, waarbij de koele en de warme stroom zich telkens met elkaar vermengen.

Het vijfde hoofdstuk gaat over nationalisme en nationale bewegingen. Dat is bij uitstek een symbiose tussen politiek en religie, want hier wordt een mystieke band gesmeed tussen individu, gemeenschap, volk en territorium, die zowel door en door religieus als door en door politiek is. Een voorloper van het fascistische Blut und Boden. Het negentiende eeuwse nationalisme is geboren uit de idealen van de Franse Revolutie, die de monarchie en het christelijke geloof tot vijand hadden verklaard. Maar terwijl de kop van de koning van het schavot rolde, lukte het de republiek maar niet om het christelijk geloof te vernietigen. Er was van alles geprobeerd, van iconoclasme, afschaffing van de zondag tot het vestigen van een nieuw tijdperk op basis van een revolutionaire kalender. De heilige mis was vervangen vervangen door een deïstische eredienst aan het Opperwezen. Maar het christelijk geloof bleek onuitroeibaar.

Toen Napoleon met kerst 1799 alle macht naar zich had toegetrokken, begreep hij dat hij het over een andere boeg moest gooien. De katholieke kerk en de paus gebruikte hij als pionnen in zijn strategische spel om over Europa te heersen. Religie werd onder Napoleon koele berekening en politiek een vurige, publieke aangelegenheid. Individu, gemeenschap, volk en natie kregen een sacrale betekenis binnen een surrogaat-religie, het nationalisme. Vanuit Frankrijk werd het naar andere delen van Europa geëxporteerd, zodat het ook daar wortel kon schieten en de monarchie kon verwerpen. Het koningschap was een christelijk concept waarbij de koning bij gratie Gods over het volk heerste. En dat het volk bestond uit horige onderdanen, niet uit vrije burgers. De Franse Revolutie zette dit concept op de kop. Niet God en de koning waren de baas, maar de mens die de moed had om zélf na te denken en te heersen over zijn wereld. De bevrijding van het volk onder één natie werd tot heilig doel verklaard.

Aardse Machten [ debezigebij.nl ]

“Het Bijbelboek Genesis is rauw, bizar en zo straat als een stoeptegel”, volgens Daniël de Wolf, de schrijver van de zogenaamde straatbijbel.

De straat is hot. Zo wordt de jongerencultuur voor een belangrijk deel door de straatcultuur bepaald. Je kunt beter streetwise zijn dan een boekenwurm, wil je als jongere weerbaar en cool zijn. Dat verklaart voor een deel waarom de straat zoveel aantrekkingskracht uitoefent op de jeugd. Maar de straatcultuur heeft ook invloed op wat vroeger de Hochkultur was. Zo zijn we gewend geraakt aan graffiti in het Museum van Schone Kunsten en Van Eyck op straat. Het lagere en het hogere net zolang blijven omkeren totdat alles horizontaal geworden is en op straat is komen te liggen. Nivelleren beperkt zich echt niet alleen tot Rutte II.

Op weg naar Van Eyck liepen wij over stoeptegels met ronde, slijtvaste stickers met fragmenten van Van Eyck‘s Annunciatie uit 1435. Kunst op straat. Voor Van Eyck zou dit ondenkbaar en zeker schokkend zijn geweest. Niet alleen omdat het om zijn kostbare werk ging, maar vooral omdat het om het heilige gaat. Dat is precies datgene dat in de massacultuur met zijn dominante straatcultuur vervlakt tot een trottoirsticker. Het heilige komt op hetzelfde lage niveau als een reclamesticker en houdt zo op om heilig te zijn. Of wordt even “heilig” als het logo op de stoep voor een MacDonald restaurant. Het is de erfenis van pop art.

Op de fragmenten uit Van Eyck’s Annunciatie die de gemeente Rotterdam in de Witte de Withstraat en in de buurt van het Museum Boijmans van Beuningen op straat heeft gegooid, zien we bijvoorbeeld de duif, voor de christelijke Van Eyck het symbool van de Heilige Geest. Ook zien we het portret van de aartsengel Gabriël.

Niemand lijkt er mee te zitten dat hier met de onderkant van de schoen overheen gelopen wordt. Zouden moslims Djibriel al herkend hebben? Ik denk het niet. Met de onderkant van de schoen een portret aanraken, geldt in de islamitische wereld als een grove belediging. Dat een van die portretten de aartsengel Djibriel is, die zich aan Mohammed zou hebben geopenbaard en hem de koran zou hebben gedicteerd, is geen bijkomend detail.

Blijkbaar hebben de moslims nog niet in de gaten dat de trottoirstickers van Mothership voor de islam godslasterlijk zijn. Dat er vanuit christelijke hoek nog niet gereageerd is, verwondert mij niet. Over het christendom is inmiddels al zoveel heengelopen, dat de meeste christenen maar berusten.

De weg naar Van Eyck [ boijmans.nl ]

Na elke vernietigende klap komen de Duitsers er met elkaar in vijftien jaar weer bovenop. Het gebeurde na de Eerste Wereldoorlog in de dertiger jaren met het Wirtschaftswunder van Hitler en opnieuw na de Tweede Wereldoorlog met het Wirtschaftswunder van Adenauer in de vijftiger jaren. En nu is er dan Wirtschaftswunder 3.0. Twintig jaar na een miljardenverslindende Duitse eenwording en vier jaar na de kredietcrisis blijkt Duitsland weer de sterkste economie van Europa. Hebben we eigenlijk wel te maken met een wonder of is het gewoon een wetmatigheid? Zolang het protestantse arbeidsethos en de Gründlichkeit in de Duitse Volksgeist verankerd liggen, blijven de Duitsers een verbazingwekkend herstellend vermogen houden.

In de serie Civilization liet Niall Ferguson zien hoe de Duitse socioloog Max Weber aan het begin van de vorige eeuw op zoek was naar het geheim van het kapitalisme. In de Verenigde Staten ontdekte hij dat het protestantse arbeidsethos de drijvende kracht achter het kapitalisme is.

In zijn beroemde boek Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus beschrijft Max Weber deze ontdekking. De Reformatie begon in de zestiende eeuw niet voor niets in Duitsland. Het protestantisme verving de traditionele christelijke ascese met werk. Een beroep was een roeping om God te dienen. Hard werken en spaarzaamheid hoorden daarbij. Het Westen werd aan het werk gezet en het verdiende kapitaal werd geïnvesteerd in nog meer werk.

Made in Germany [ tegenlicht.vpro.nl ]
Askese und kapitalistischer Geist [ zeno.org ]