Echt inzicht in je leven begint bij echte kennis van jezelf. γνῶθι σεαυτόν, Grieks voor ‘Ken Uzelve’, prijkte boven de tempel van Apollo, de plek waar de Grieken het Orakel van Delphi raadpleegden. Veel klassieke Griekse filosofen, zoals Socrates, waren overtuigd van het idee dat ware kennis over het leven start bij intensief zelfonderzoek. Sterker nog: “een niet onderzocht leven is het niet waard geleefd te worden.”
 
Bron: filosofie.nl

René Gude: Ken uzelf, vraag het een ander
Ad Verbrugge: Heb lief
Aleks Korzec: Bezoek een psychiater
Maureen Sie: Verdiep je in de wetenschap
Joep Dohmen: Zorg goed voor jezelf

Als tijd een schaarstegoed geworden is, krijgt onthaasting marktwaarde. De traagheid, de vijand van “tijd is geld”, heeft als product voor vermoeide consumenten zo economisch nut gekregen. Maar als onthaasting een product wordt, zit de traagheid nog altijd opgesloten in de economische sfeer. Hoe kunnen we nu de traagheid weer ervaren als een kwaliteit die helemaal los staat van het economische denken?

In zijn boek Alles “veloziferisch” oder Goethes Entdeckung der Langsamkeit beschrijft Manfred Osten hoe Goethe aan het einde van zijn leven kennis maakt met de geboorte van de moderne wereld. Tweehonderd jaar geleden, nadat Napoleon bij Waterloo verslagen is, beginnen wetenschap en techniek aan hun definitieve opmars.

De Franse utopist en vroege socialist Claude Henri de Saint-Simon sprak kort na 1800 al over “de industriële prestatiemaatschappij”. De stoommachine en de eerste fabriekjes waren er al. Ook was men al volop bezig met het onderzoeken van die geheimzinnige kracht die we elektriciteit zijn gaan noemen. Na 1820 ging het hard: Faraday ontdekte het principe van de elektromotor en Stevenson bouwde zijn eerste locomotief voor passagiers. Deze zouden letterlijk en figuurlijk de motor worden die de wereld na 1830 zouden gaan aandrijven en steeds sneller vooruit zouden stuwen. Goethe (1749-1832) maakte aan het einde van zijn leven net nog mee hoe de moderne wereld gestalte kreeg.

In een brief uit 1827 gebruikte hij het woord “veloziferisch“, een samentrekking tussen “Lucifer” en “snelheid”, om daarmee de geest van de moderne tijd te typeren. In datzelfde jaar was hij ook bezig met het voltooien van Faust II. Daarin verwerkte hij recente ontwikkelingen van zijn tijd, zoals utopische bouwprojecten, die hij uit de koker van Mephisto liet komen. Snelheid en grootschaligheid waren voor Goethe instrumenten van de duivel en hij keek met een mengeling van fascinatie en afkeer naar de ontwikkelingen in wetenschap en techniek.

Alles “veloziferisch” oder Goethes Entdeckung der Langsamkeit [ wallstein-verlag.de ]

Gisteren schreef ik iets over mijn eerste kennismaking met Faust op de middelbare school. Goethe was voor ons in 1980 verplichte kost. Veel liever lazen we boeken van Jan Wolkers zoals de generatie na ons liever Ronald Giphart en Dimitri Verhulst leest dan klassiekers uit andere tijden. Er waren (en er zijn) gelukkig nog steeds wel leraren die Mutatuli, Goethe of Shakespeare bij jongeren spannend weten te maken. Het huizenhoge vooroordeel wegnemen dat oude literatuur of poëzie saai zou zijn, is echter geen sinecure.

De tegenstelling tussen de jongeren die aangetrokken worden door snelheid en rauwe taal en de leraren is de afgelopen vijftig jaar tijdens de literatuurles steeds kleiner geworden. Dat komt vooral omdat de leraren van nu degenen zijn die zélf veel liever Wolkers of Giphart lazen in plaats van Hildebrand of Multatuli. Ze begrijpen dus waarom de leerlingen bijna allemaal Dimitri Verhulst willen lezen. Leerlingen én leraren zitten daardoor steeds meer opgesloten in hun eigen tijd, terwijl de literatuur (en kunst) uit het verleden juist de gelegenheid biedt om onze eigen tijd te relativeren.

Alessandro Baricco signaleert in Barbaren dat we door de invloed van de massamedia en het internet in het bijzonder steeds oppervlakkiger zijn geworden. We scheren met onze aandacht alleen nog over de toppen en zijn daarbij gericht op het spectaculaire. Door de snelheid en overvloed van informatie die op ons afkomt, is de aandacht versnipperd geraakt en de spanningsboog aanzienlijk ingekort.

Dit is overigens geen fenomeen uit de late 20e en begin 21e eeuw. Aan het einde van zijn leven, merkte Goethe al op, hoe zijn wereld steeds sneller aangedreven werd door de techniek, in het nadeel van het sublieme en de diepgang en in het voordeel van het middelmatige. In een brief aan Carl Friedrich Zelter (1758-1832) schreef Goethe op 6 juni 1825:

“Reichtum und Schnelligkeit ist, was die Welt bewundert und wonach jeder strebt, Eisenbahnen, Schnellposten, Dampfschiffe und alle mögliche Fazilitäten der Kommunikation sind es, worauf die gebildete Welt ausgeht, sich zu überbieten, zu überbilden und dadurch in der Mittelmäßigkeit zu verharren.”

Goethe noemde de geest van zijn tijd (lees: de jaren twintig van de 19e eeuw) “velociferisch”. Hij zag de snelheid als een uitdrukking van het demonische, datgene wat de mens wegdrijft bij zichzelf en zijn verlangen naar het hogere. Na 1830 zou het idealisme drooggelegd worden en raakte de zogenaamde filister in opkomst. Dat was een realist, een mens die dacht in termen van nuttigheid. De huidige homo economicus of consument stamt hier direct vanaf. Deze ontwikkeling was voor Goethe een gruwel. Een halve eeuw na hem, toen de wereld inmiddels volledige door wetenschap, techniek en economie beheerst werd en modern geworden was, volgde Nietzsche met zijn tirades tegen de beschavingsfilister.

Het cultuurpessimisme van de late Goethe en van Nietzsche heeft in sociale zin vaak een vernietigend effect op degene die dit pessimisme uit. Je bent bij voorbaat al een ouwe brompot die schampert over de jeugd van tegenwoordig en daarbij beweert dat vroeger alles beter was. De houding van Baricco tegen het verdwijnen van de hoogte en de diepte van ons bestaan lijkt slimmer: spreek ironisch over “de barbaren”, verbindt daar vooral geen oordeel aan, maar omschrijf de immense vervlakking eufemistisch als “een overgang naar een nieuw collectief bewustzijn.”

Goethe and the Velociferic Tendencies of the Modern Age [ goethetc.blogspot.nl ]