Nadat ik het college Vaderlandsliefde – over nationalisme en nationaal gevoel van Joep Leersen enkele malen op CD beluisterd had, wilde ik ook eens een goed boek lezen over nationalisme. Ik meen dit gevonden te hebben in Nationalisme, naties en staten, een schitterend verzorgd boek van ruim 700 bladzijden dat in 2012 voor het eerst verscheen bij Uitgeverij VanTilt en dat vorig jaar herdrukt werd.

Nationalisme, naties en staten is opgebouwd uit zes delen die ieder een periode uit de Europese geschiedenis behandelen en die door verschillende historici zijn geschreven: Arnold Labrie nam met de eerste drie delen (nationalisme tot 1848) het leeuwendeel voor zijn rekening. Matthijs Lok schreef het vierde deel (1848-1914), Patrick Dassen het vijfde deel (1914-1945) en André Gerrits het laatste deel (Europa na 1945).

In de ruim dertig pagina’s tellende inleiding schrijft de redactie (Leo Wessels en Toon Bosch) dat nationalisme geen ideologie is als het liberalisme of socialisme. Het is een kameleontisch verschijnsel. Het is noch rechts noch links, noch progressief noch conservatief. Het past zich telkens opnieuw aan bij veranderende omstandigheden. Wessels en Bosch schrijven: “In de negentiende eeuw treffen we actieve pleitbezorgers van een nationalistisch gedachtegoed aan onder traditionalisten, klerikalen, monarchisten, republikeinen, liberalen, socialisten, utopisten, sociaal-darwinisten, kortom: representanten van een waaier van stromingen en opvattingen die zo ongeveer het hele ideologische fundament bestrijkt.”

Uit de colleges van Joep Leersen had ik dat al geleerd: nationalisme is door zijn conceptuele vaagheid een moeilijk te vatten fenomeen. Maar het gaat waarschijnlijker dieper dan de ideologieën waarmee het zich verbindt. Nationalisme kwam aan het begin van de negentiende eeuw tot rijpheid toen twee stromingen bij elkaar kwamen: het zogenaamd “civic nationalism” van Rousseau en het “ethnic nationalism” van Herder. Beide “bronrivieren” van het nationalisme vermengden zich aan het begin van de negentiende eeuw en zouden daarna zelden nog in een onvermengde vorm voorkomen. In Frankrijk en de Verenigde Staten zou het “civic nationalism” vaker present zijn, terwijl in Duitsland, Italië en Midden-Europa het “ethnic nationalism” zou gaan domineren.

Na 1945 zou nationalisme als een spook uit het verleden gezien worden. Nationalisme werd gezien als de oorzaak van de twee wereldoorlogen die bijna waren uitgelopen op Europese zelfvernietiging. Het naoorlogse kosmopolitisme was een direct gevolg van het nationalisme van de negentiende en twintigste eeuw tot aan 1945. Het uitbannen van oorlog stond gelijk aan het uitbannen van nationalisme.

Sinds 1990 steekt nationalisme in Europa weer de kop op. Het begon in de jaren negentig in het voormalige Joegoslavië, maar breidde zich uit naar andere delen van Europa. Nationalisme bindt zich nu aan rechts populisme maar is niet hetzelfde. Rechts populisme speelt weliswaar in op anti-Europa sentimenten en op nationale gevoelens. Maar deze nationale gevoelens zijn op zich niet rechts. In de revoluties van 1848 ging nationalisme samen met liberalisme en vanuit de positie van de koning was dat juist links. Vaderlandse gevoelens, waaronder trots op Nederland, zijn dus geen exclusief rechtse gevoelens. Nationalisme is een kameleon die in staat is zich aan elke ideologie aan te passen.

Nationalisme, naties en staten [ vantilt.nl ]

In zijn speech van 15 maart j.l. verwees de Hongaarse premier Victor Orbán naar het revolutiejaar 1848. Hij sprak “Vandaag, 168 jaar sinds de grote onafhankelijkheidsoorlogen der Europese volkeren, is Europa ons gemeenschappelijke huis nog steeds niet vrij.” Wat gebeurde er op 15 maart 1848? Iedere Hongaar weet dat, want 15 maart is in Hongarije wat 5 mei voor ons is: Bevrijdingsdag. Dan wordt de Hongaarse Revolutie, de opstand van de Hongaren tegen de Oostenrijkers herdacht. Deze werd weliswaar neergeslagen maar van 1867 tot 1918 maakte Hongarije deel uit van de zogenaamde dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije en kreeg het alsnog relatieve zelfstandigheid.

In 1920 werd Hongarije voor het eerst een onafhankelijke staat, nadat met het Verdrag van Trianon het grondgebied tot 29% was teruggebracht. Het multinationale monstrum Oostenrijk-Hongarije was uiteengevallen in verschillende landen: Oostenrijk, Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen en Joegoslavië. Zuid-Tirol, Trentino en Triëst gingen naar Italië en Transsylvanië en Boekovina naar Roemenië.

Hongarije bleef tussen de wereldoorlogen zelfstandig maar in maart 1944 werd het door nazi-Duitsland bezet en een jaar later door de Sovjet Unie. Na de Tweede Wereldoorlog zat Hongarije 45 jaar lang gevangen achter het IJzeren Gordijn. De Hongaarse Opstand van 1956 werd door de Sovjet Unie met harde hand neergeslagen en daarna duurde het tot 1989 voordat de Hongaren bevrijd werden van het communistische juk.

Pas In 1990 waren er voor het eerst sinds bijna vijftig jaar weer parlementsverkiezingen. De Hongaren weten net als de Polen en zoveel andere volkeren in Midden-Europa wat bezetting is. Ze hebben zich vrijwillig bij de Europa aangesloten, maar laten een heel ander geluid horen dan de Europese kernlanden Duitsland en Frankrijk. Vanuit West-Europa wordt Oost-Europa maar al te gemakkelijk het verwijt van xenofobie gemaakt. Het begrip voor de “xenofobe” stem van Oost-Europa zou groeien wanneer we ons wat bewuster worden van de geschiedenis van Oost-Europa.