Tien jaar geleden was in het Brooklyn Museum of Art een tentoonstelling te zien over Amerikaanse kunst en vormgeving tussen 1940 en 1960. Afgelopen week kocht ik de tentoonstellingscatalogus. De grafisch vormgever in mij springt altijd op bij vormgeving uit de jaren veertig, vijftig en zestig. Geregeld baan ik mij een weg door het world wide web met zoektermen als ‘retro’, ‘mid century modern’ of ‘atomic age design’.

Bij een eerste ronde langs de vele afbeeldingen van deze catalogus, viel mij weer eens op dat er na de Tweede Wereldoorlog vanuit Amerika een nieuwe geest was gaan waaien die overal in tot uitdrukking wilde komen. In het abstract expressionisme van de Amerikaanse avant-garde, in de vormgeving van auto’s, stoelen en lampen, in de grafische vormgeving en in de architectuur. De vormtaal van de nieuwe stijl, die soms ‘atoomstijl’ wordt genoemd, is organisch en vaak worden er zachte kleuren gebruikt.

In veel opzichten is de atoomstijl tegengesteld aan de stijl van het Bauhaus of De Stijl uit het interbellum. De strenge hoeken en de harde kleuren hebben plaats gemaakt voor organische en fantasierijke vormen. Vital Forms is de toepasselijke naam van de tentoonstelling uit 2001-2002. Net als het strenge modernisme van Mondriaan en Mies van der Rohe, is de atoomstijl gericht op het elementaire en abstraherende, maar het gedraagt zich speelser.

Deze stijl is meer geïnspireerd door de weke vormen van het vooroorlogse surrealisme dan door de hoekige abstractie van het constructivisme. Het surrealisme duikt onder de oppervlakte en ontsluit de ‘onderwaterwereld’ van onze psyche. Deze lijkt soms letterlijk op een onderwaterwereld waarin weke vormen langzaam zweven en ronddraaien. Bij de surrealistische kunstenaars Jean Arp en Juan Miró komt deze wereld in de jaren twintig al in beeld.

Op zoek naar de atoomstijl [ W&V ]

“Halverwege onze levensreis vond ik mezelf terug in een donker woud, afgedwaald van het rechte pad.” Zo luidt de eerste canto uit Inferno, het eerste deel van La Divina Comedia van Dante. In de negentiende eeuw heeft Gustav Doré het werk geïllustreerd. Op de eerste plaat zien we Dante in een donker woud vertwijfelend achterom kijkend, tot aan zijn knieën in de brandnetels.

Ik moest aan deze afbeelding denken toen ik gisteren naar Big Fish keek van Tim Burton. Net als Gustav Doré is Burton visueel hoogbegaafd en kun je je vingers aflikken bij het oogsnoep dat hij ons voorschotelt. In Big Fish volgen we de levensweg van Ed Bloom in een raamvertelling. Op zijn sterfbed vertelt hij zijn schoondochter zijn levensverhaal dat even fantasierijk als ongeloofwaardig is. Big Fish is een komedie en allegorie ineen. Als het gaat om een allegorie van de levensweg kom je niet om de christelijke symboliek van de brede en de smalle weg heen. En zijn er ineens donkere wouden, ravijnen, maar ook grazige weiden. Ook in Big Fish wordt deze symbolische ruimte betreden en wordt er met de allegorie gespeeld. Toen ik de hoofdpersoon met een rugzakje op samen met zijn reuzenvriend Carl op weg zag gaan, moest ik direct aan The Pilgrim’s Progress (1678) van John Bunyan denken.

Na een besloten en intense reünie afgelopen woensdag, kwam deze film bij mij op een goed moment. Tijdens een reünie ga je terug in de tijd, dertig jaar in ons geval, en dan word je je toch bewust dat je al een hele reis achter de rug hebt. En dat je bepaalde ‘dingen’ die je belangrijk vindt nog steeds in je rugzak meedraagt. De allegorie van de levensweg kun je afwijzen als schimmige metafysica, maar je kunt er ook mee spelen zoals in Big Fish. Wanneer de humor en de ernst elkaar dan vinden, heb je een vermakelijk verhaal dat je ook aan het denken zet over je eigen levensweg. Waar liggen de targets en de deadlines? Minder zakelijk: wat (of wie) is mijn doel en wat is mij dat waard?

Big Fish [ official website ]