Maandelijks archief: september 2004

Tong & Taal

Een halfjaar geleden ben ik begonnen met Russisch. Door een wonderlijk toeval ontmoette ik eind april in Boekarest in de ‘Academia Romania’ pal tegenover het bombastische paleis van de voormalige dictator Ceacsescu een Besarabische docente Russische linguïstiek en fonologie. Ze wees mij op een aantal harde feiten wat betreft de verschillen tussen de Nederlandse en Slavische klanken.

Nederlands is een echte keelklankentaal, een Rus gaat rochelen en hoesten, als hij het woord “kachel” moet uitspreken en de “ui” en de “h” zijn, zoals voor de meeste buitenlanders, ook voor de Rus onmogelijke klanken, zodat ieder “huis” een “gaus” wordt. Omgekeerd heeft het Russisch voor een Nederlander een aantal specifieke klanken in huis waar onze stembanden, spieren en strottehoofd niet op getraind zijn.

logopediste

Weinig dingen lijken zo prozaisch maar blijken tenslotte zo erotisch te zijn als spraaklessen van een gediplomeerd logopediste. Vertrouwd als ze is met de subtiele bewegingen van de tong, komt ze als het ware tijdelijk onder je verhemelte wonen en leert ze je de fijne kneepjes van de juiste uitspraak en het ontdekken van de “melodie” van een vreemde taal.

Jammer dat de betekenis van het woord “tong” in het Nederlands zo vervlakt is; in veel talen heeft het ook de betekenis van ‘taal’. Het Russische woordje ‘jezik’ betekent zowel ‘tong’ als ‘taal’. Maar het warme lapje vlees waarmee we proeven, voelen, tasten&beminnen blijkt nog meer kwaliteiten te hebben. We ‘proeven’ een klank niet alleen met onze oren, maar ook met onze tong. Mmmm, lekker woordje…

tongval; hoe klinken Nederlanders | 30/9 toen

De subtielste manier van jezelf aanraken

Enkele maanden geleden deden de redacties van Onze Taal en Taalpost een oproep om het mooiste woord in te zenden. Inmiddels is er een woordenlijst met ongeveer 1500 ingangen die, om welke reden dan ook, het lievelingswoord van iemand waren.

De lijst is heel divers, maar er is een duidelijke winnaar: het woord desalniettemin werd in totaal 16 keer genoemd, voorzover viel na te gaan door mensen die daarover geen onderling contact hadden gehad. Andere woorden die vaak voorkwamen, waren fluweel (11 keer), ooievaar, vlinder (10 keer), bollebozen, dommelen, melancholie (9 keer), konijn, kabbelen, lanterfanten, slampamper en wielewaal (8 keer).

Ritme en bewegingen in de mond
Waarom uitgerekend desalniettemin? Aan de betekenis kan het niet liggen. Volgens de grote Van Dale is evenwel een synoniem van desalniettemin, maar niemand noemde dit woord als zijn of haar favoriet. Desalniettemin is bovendien een nogal ouderwets kantoortaalwoord, en dat soort woorden wordt meestal eerder lelijk gevonden. Het moet dus bijna wel iets met de vorm van het woord te maken hebben: misschien zit het in het ritme, ‘tam-te-tam-te-tam’, of in de klinkers en de medeklinkers, in de prettige bewegingen in je mond bij het uitspreken van zo’n woord.
 
Tand- en lipklanken
De medeklinkers l en t maak je door met het puntje van je tong het harde gehemelte en de tanden even aan te tikken: de subtielste manier van jezelf aanraken. Datzelfde geldt voor de d, de n en de s. Daarmee hebben we dan bijna alle medeklinkers van desalniettemin gehad. Als we daar nog bij optellen dat de klinkers ie en i óók worden gemaakt door het puntje van de tong iets omhoog te tillen, wordt het uitspreken van het favoriete woord bijna een heimelijk genoegen.
 
Alleen de m-klank in de laatste lettergreep maak je anders, namelijk door je lippen even tegen elkaar aan te leggen en de lucht door je neus te laten stromen. De tand- en lipklanken samen maken bijna de hele mooiewoordenschat uit. In de top-twaalf komen slechts twee medeklinkers voor die meer achter in de mond gemaakt worden (met de rug van de tong omhoog in de buurt van het zachte verhemelte): de ch in melancholie en de k in konijn.
 
Onze vroege jeugd
Het verschil in waardering tussen die klanken voor en achter in de mond is misschien ook terug te voeren op onze vroege jeugd. De taalkundige Roman Jakobson toonde in 1941 aan dat kinderen, onafhankelijk van hun moedertaal, eerst de t-klank (voor in de mond) en de p-klank (bij de lippen) leren maken voordat ze aan een k-klank (achter in de mond) toekomen, terwijl mensen die door een hersenbloeding getroffen worden, omgekeerd de k als eerste verliezen.
 
Misschien blijven mensen verknocht aan de klanken die ze als kind leerden, en misschien zitten de p’s en t’s wel dieper in onze hersenen ingebakken dan de k’s.
 
Bron: Onze Taal

fonologie | 29/9 toen | heiligen van de dag

De Estonia en de waarheid

Precies 10 jaar geleden, op 28 september 1994 zonk de veerboot Estonia op weg naar Zweden. 852 mensen verdronken. De boot ligt nog op de bodem van de zee met het stoffelijk overschot van 700 mensen. De boot wordt met beton bedekt. “Zo krijgen die mensen toch een graf”, zei de overheid.

Maar Werner Hummel gelooft er niks van. Hij vertelt een ander verhaal. Het schip zonk omdat de boegdeuren geopend werden. Maar waarom gingen die deuren open? De Estonia werd gebruikt om te smokkelen”, zegt hij. Vrachtwagens smokkelden brandstof voor kerncentrales. Die stoffen geven kernstraling af.

Op de laatste overtocht waren er 2 vrachtwagens met smokkelwaar aan boord. De kapitein wist dat. Hij hoorde dat de Zweedse douane controle zou doen en raakte in paniek. De vrachtwagens moesten van boord. Daarvoor moesten de boegdeuren open. Toen braken ze af, het water kwam binnen en het schip zonk.

“Het beton dat de boot moet bedekken heeft niets te maken met een graf”, zegt Hummel. “Men wil beletten dat er straling in zee komt. En meteen is ook de waarheid begraven.”

Het mysterie van de Estonia | The sinking of M/A Estonia | 28/9 toen heiligen van de dag

Brigit Bardot

Acht dagen na La Loren is het nu de beurt aan BB: 70 jaar!

In the mist of times … [ 1 ]

Vandaag 1515 jaar geleden:
Slag bij Verona, 27 september 489

1515 jaar geleden, in het jaar 489, vond er bij Verona een beslissende veldslag plaats. Als je de kronieken leest, lijkt het alsof je een boek van Tolkien hebt opengeslagen. Nadat het leger van Theodorik, de koning van de Ariaanse OstroGothen, een leger Gepiden uit de weg had geruimd, kwam het op 27 september 489 tegenover het leger van Odoaker te staan. Odoaker was half-Hun, half-Heruli en had in 476 Romulus Augustus, de laatste Romeinse keizer afgezet en heerste nu over wat er in Italiëvan het Romeinse Rijk was overgebleven.

Beide koningen hadden een maand daarvoor al slag geleverd bij Isonzo, waarbij het leger van Odoaker verslagen werd en de koning zich uit de voeten moest maken. Na een maand had Odoaker zich hersteld en waagde opnieuw een aanval. Hij werd voor een tweede maal verslagen. De Ostrogothen rukten verder op en daalden af in de Italiaanse laars.

Theodorik
Theodorik de Grote

In 493, toen heel Italiëdoor de Ostrogothen onderworpen was, organiseerde een lokale bisschop een wapenstilstand tussen beide leiders. Theodorik, die werd gesteund door de Kerk en bijna heel Italiëin zijn machtgreep had, had niet de minste intentie Odoaker te eren. Hij nodigde hem uit, samen met zijn zoon en zijn hoofdofficieren, op een feestmaal. Toen Odoaker ging zitten, deed Theodorik een stap voorwaarts en sneed met één grote slag van zijn zwaard, recht door het lichaam van zijn vijand van kraag tot dij.

“Niet eens beenderen schijnt dit monster in zijn lichaam te hebben.”
Men vertelde dat Theodorik deze woorden als commentaar gaf, verrast door het effect van zijn slag.

Theodorik de Grote stierf in 526 en werd begraven in zijn mausolem in Ravenna dat nog altijd bewaard is gebleven. Het is een klein massief gebouw overdekt met een reusachtige monoliet van 300 ton. Na zijn dood werd Italiëdoor de Byzantijnse keizer Justinianus bij het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk gevoegd.

Wie was Theodorik de Grote? | lijst van Byzantijnse keizers
27/9 toen | heiligen van de dag

Naamdag

Vandaag vier ik mijn naamdag. Dat betekent in de Orthodoxe Kerk dat je in het bijzonder de heilige gedenkt en vereert waarnaar je genoemd bent, in mijn geval Johannes. Nu zijn er duizenden heiligen met de naam Johannes. De meest voorkomende Johannes is Johannes de Dooper, ook wel Johannes de Voorloper genoemd.

Zeven jaar geleden, op 28 september 1997, heb ik de naam ontvangen van Johannes (de Theoloog). Hij wordt ook wel Johannes de Evangelist genoemd omdat hij het gelijknamige Evangelie geschreven heeft. Maar ook de Openbaringen (of Apocalyps) en drie Brieven in het Nieuwe Testament zijn van Johannes. Op deze icoon staat Johannes op hoge leeftijd afgebeeld samen met Prokhoros in zijn grot op Patmos aan wie hij zijn visioenen dicteert.

Tropaar

Apostel die bemind werd door Christus God
kom het weerloze volk verlossen.
Want hij op Wiens borst gij uw hoofd gebogen had,
neemt u aan wanneer gij u voor Hem neerbuigt.
Smeek tot Hem, Theoloog Johannes
om de donkere wolk van het ongeloof van ons weg te nemen,
opdat Hij ons de vrede schenkt, en de grote genade.

Leven van Johannes de Theoloog | 26/9 toen | andere heiligen vandaag

Het offer

Vandaag is het 101 jaar geleden dat Mark Rothko geboren werd als Mark Rothkowitz in Daugavpils (in het huidige Letland, destijds Rusland). Het gezin Rothkowitz emigreerde in 1913 naar de Verenigde Staten. Daar ontwikkelde Rothko zich tot een van de grootste abstracte schilders van de 20ste eeuw, hoewel hij zichzelf nooit als een abstracte schilder heeft willen zien.

“Wat Abraham deed was werkelijk uniek. Er zijn andere voorbeelden van opofferingen (die hiermee verbonden lijken). Brutus die zijn twee zoons ter dood bracht (omdat ze de wet hadden gebroken). Brutus tragische beslissing was begrijpelijk, want de keus was tussen twee universele gegevens: (de staat of de familie). Maar wat Abraham bereid was te doen (op bevel van God, slechts door hem zelf te horen) gaat voorbij elk begrip. Er was geen enkel universeel gegeven wat zijn handeling zou kunnen vergeven. Dit is vergelijkbaar met de rol van de kunstenaar.”
 
“De mensen staan voor mijn schilderijen en huilen omdat ze dezelfde religieuze ervaring hebben als ik toen ik het schilderde. En als je slechts geraakt wordt door de kleurverhoudingen dan mis je dit aspect.”

 
“Er zijn kunstenaars die alles willen vertellen maar ik voel dat het slimmer is om weinig te zeggen. Mijn schilderijen zijn soms aangeduid als facade, en inderdaad, het zijn facades.”
 
[citaten van Mark Rothko, vertaald door Fons Heijnsbroek]

Na een langdurige depressie maakte Rothko op 25 februari 1970 een einde aan zijn leven.

Rothko Chapel | over Mark Rothko | 25/9 toen | heiligen van de dag

Het is vandaag 60 jaar geleden dat de Slag om Arnhem tot een bloedig einde kwam. In het holst van de nacht van maandag 25 op dinsdag 26 september kwam het bevel aan de airbornes over de Rijn terug te trekken. Dwars door de bossen van de Hemelsche Berg bij Oosterbeek trokken de troepen uit het noordelijk deel van de sector in stromende regen naar het Benedendorp, waar zij langs witte linten door de uiterwaarden naar de rivier werden geleid. In door de geallieerde genie aangevoerde bootjes werd de oversteek onder hevig kruisvuur gemaakt. Ook hierbij kwamen nog velen om. In de vroege ochtend van de 26e werden de noodhospitalen overgedragen. Behalve artsen en verplegers vielen de vijand slechts gewonden in handen. Meteen daarna begon de evacuatie op eigen kracht van de zwaar beproefde burgerbevolking, die pas bij de bevrijding in 1945 in het totaal verwoeste dorp terugkeerde.

Arnhemarchive | themawandeling Slag om Arnhem